Kabalo ba ka nganong seryoso kaayo tan-awon ang mamuhatay ug puthaw? Naa siyay lima ka mugbo nga kabilya nga kinahanglan isumpay. Unahon ba nya pag-abli ang ring 3 (una ka buluhaton), dayun isumpay sa ring 4 (ikaduhang buluhaton), dayun ablihan ang ring 6 ug isumpay sa ring 7, ug padayun pa? Mahuman niya ang maong pagsumpay sa walo ka buluhaton, pero gusto nya buhaton kini sa unom lang. Unsaon man ni niya pagbuhat?

Unsaun man pagtabok sa mag-uuma sa suba gamit ang gamay nga baroto kung usa ra kabook iya madala sa kada sakay? Kung unahon niya ang utan, mabilin ang kanding ug iro ug patyon sa iro ang kanding. Kung ang iro iya unahon, mabilin ang utan ug kanding ug kaonon sa kanding ang utan. Kinahanglan madala niya ang tulo sa pikas.

Iplastar ang tulo ka piso ug tulo ka singko nga alternate sila. (Tan-awa ang picture.) Dungana ug sibog ang duha ka tapad nga sinsilyo paingun sa wala. Tulo ra ka sibog ang kinahanglan para maplastar ang mga sinsilyo nga tanang piso naa sa wala ug tanang singko naa sa too.

Sige na lang ko kadungog aning "climate change" sa mass media, sa mga balita, ug bisan sa mga ordinaryo nga inistoryahan. Ilabina gyud aning mga niaging mga semanaha dihang miagi ang duha ka dagkong bagyo sa Pinas: si Ondoy ug si Pepeng. Baha, bagyo, landslide, tsunami, linog, ug uban pa. Daghang mga lumulupyo sa Metro Manila nakatagamtam ug grabeng kalisod tungod sa pagbugwak sa tubig gikan sa mga dagkong suba sa palibot niini. Daghang tawo ang namatay ilabina kadtong mga walay tarong nga puy-anan. Sige na lang madunggan ning "climate change" ug nahimo na lang kini nga "palasak" o "buzz word" pero wala gani makasulti kung unsa jud kini. Ang ordinaryo nga tawo maglisud ug sabot niini kay sa tinood lang, pirmi man gausab ang klima. Misleading, mao kana ang akong masulti sa "climate change". Daghang pangutana ang atong mahunahunaan kalambigit niining giingon nila nga "climate change" o CC.

Huna-hunaa nga kaniadtong dili pa uso ang climate change, hagbay rang gaantos ang katawhan sa mga "natural calamities". Makita sa Bibliya ang storya ni Noah nga gamugna ug dakong arko igong andam sa muabotay nga dakong baha. Adtong 1737 usa ka dakong bagyo ang miigo sa India ug mipatay ug 300,000 ka tawo. Matawag ba nato kadto nga epekto sa CC? Kadtong pagbuto sa Mount Vesuvius niadtong AD79, epekto ba kadto sa CC? Mga panguta kini nga matubag pinaagi sa mga precise nga pamaagi sa science. Lisud kini tubagun. Pero bisan pag dili nato makita ang kamatuoran sa CC, dili lisud sabton nga ang natural calamities usa ka "natural" nga butang; naa kana sa atong palibot every now and then. Tungod ana kinahanglan nato tan-awon ang praktikal nga pangutana: unsaun man nato paglikay sa mga natural calamities?

Dili kini simpleng matubag kung dato o pobre ba ang usa ka nasod. Tan-awa ang nahitabo sa US adtong miigo si Hurricane Katrina--daghang tawo ang namatay ug ni-evacuate tungod sa dakong baha ug pagkaguba sa mga balay. Di ba ang US mao ang pinakagamhanan nga nasod sa tibuok kalibutan? Ang paglikay sa mga natural calamities mahitabo lang kung mahibaw-an sa mga tawo ang muabotay nga bagyo o lain pang kalamidad (forecasting). Nanginahanglan pud kini ug tarung nga infrastructure arun mabawasan ang pagkaguba nga mahitabo (mitigation). Nanginahanglan pud kini ug sakto nga warning system aron andam ang mga tawo (preparedness) ug kabalo sila sa unsa'y buhaton bag-o muabot ang maong kalamidad, bagyo man kini o baha o unsa pa man. Kinahanglan pud naay tarung nga plano sa pag-ayo sa mga naguba human sa kalamidad (rehabilitation).

Sa akong tan-aw kining upat nga mayor nga elemento sa paglikay sa natural calamities dili mahitabo kung ang gobyerno dili tarung. Dili kini marealize kung grabe ka-korap ang mga naglingkod sa gobyerno, kung ang mga naglingkod sa gobyerno wala'y laing tumong kundi ang magpatambok sa ilang bulsa, kung nagpadayon pa gihapon ang burukrata kapitalismo. Ang burukrata kapitalismo mao ang sistema sa pagpadagan sa gobyerno nga pareho sa pagpadagan sa negosyo. Sa maong sistema, ang mga nagpadagan sa gobyerno wala'y laing gihunahuna kundi ang kaugalingong ginansya nga ilang makuha sa ilang posisyon. Sa maong sistema, normal lang ang "corruption". Ang eleksyon usa lamang ka pamaagi para makapili kung kinsa na pod ang makapangawkaw. Sa maong sistema, dili marealize ang usa ka comprehensibong sistema sa paglikay sa natural calamities kay wala kini sa agenda sa mga burukrata kapitalista.

Busa atong padayunun ang pag-expose ani nga bugok nga sistema ug ipadayun ang pag-expose sa mga kurakot nga pulitiko. Labaw pa sa pagsiguro nga limpyo ang eleksyon, magtinabangay kita sa pagmugna ug kusog nga kalihukan sa katawhan diin maggikan ang mga matarong nga pulitiko sa katawhan. Ipadayon nato ang paghiusa aron sa pagbag-o sa atong gobyerno.